Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Шагдарын Дулмаа энэ сарын  27-нд  “Амьдрал хайр дээр тогтдог “ яруу найргийн цэнгүүнээрээ ард иргэдийнхээ сонорыг мялаах гэнэ. Хаан найргийн Хатан Дулмаа хэмээх нэрээр уран бүтээлчид дундаа өргөмжлөгдсөн тэрээр урын сандаа 200 гаруй дууны үг бичсэн, хэдэн мянгаар тоологдох яруу найргийг тэрлэжээ. Уг тоглолтонд үе үеийн алдарт яруу найрагчид, дуучид оролцох юм байна. Монголчууд бид уншиж эхэлсэн цагаасаа шүлгээр нь танил болсон энэ буурай шүлэг тэрлэж эхэлснийхээ 60 жилийнхээ ойг ийнхүү тэмдэглэж байгаа аж. Уг тоглолтын талаар Ш. Дулмаа гуайтай цөөн хором ярилцсанаа толилуулья

 -Яруу найргийн ертөнцөөр 60 жил амьдарч ирсэн хүний хувьд найз нөхөд, шавь нар гээд олноор тоологдоно. Таны энэ цэнгүүнд ямар ямар уран бүтээлчид оролцох вэ?

-Тиймээ. Уран бүтээлийн найзуудаас  , шавь нар гээд олон хүн бий. Найз нараас маань нэвтрүүлэгч  Жагдаг, МУГЖ. Чаминчулуун, МУГЖ.Сосорбарам,Цоодол Бадарч  гэх хүмүүс оролцож байгаа. Харин шавь нараас маань гурав дөрөвхөн нь л оролцох байх. Учир нь бүх шавь нар маань оролцох юм бол тэр өдрийг цэнгүүн дуусахгүй юм болно. Мэдээж 60 жилийн уран бүтээлийг хоёр гуравхан цагт тайлагнана гэж юу байхав хамгийн гол олны дунд хүртээл болсон дуу, шүлэг найргаараа оролцож байна даа.

Би уран бүтээлийнхээ  тоглолтыг  гурав дахь удаагаа тоглож байгаа гэхдээ өмнө нь ийм том хүрээнд хийж байгаагүй.  Учир нь энэ жил манай Зохиолчдын эвлэлийн 80 жилийн ой, Утга зохиол, нийгмийн ажилтны дээд сургуулийн 15 жилийн ой, давхар тохиож байгаагаараа онцлогтой.

-Таны  тоглолтонд дуулагдах дуунуудаас олонд танил гэсэн уран бүтээлүүдээс жишээ болгон дурдахгүй юу?

- Учралын блюз, Хүлээлт гэж дуу бий тухайн үед Соёл-Эрдэнэ хамтлаг дуулж байсан. Энэ удаад камертон хамтлаг дуулснаар тоглогдох байх, “Алтан зул” дууг маань Өргөө хамтлаг дуулах болов уу. Ер нь энэхүү тоглолтондоо хүмүүсийн сайн мэддэг дуунуудыг л оруулахыг  хичээсэн дээ. Гэвч  70 наяад оны үед олны хүртээл болсон зарим нэг дуунуудаа олж авч чадахгүй байгаа.  Учир нь миний шүлэгийг дуу болгон уянгалуулж байсан зарим нэг  хөгжмийн зохиолчид маань  хорвоогийн мөнх бусыг үзсэн байна. Гончигсумлай гуайн уран бүтээлээс ч олдохгүй байгаа шүү..

-Тоглолтынхоо нэрийг  яагаад амьдрал хайр дээр тогтдог гэж нэрлэсэн юмбэ?

  -Амьдрал тэр чигээрээ хайраас тогтдог шүү дэээ. Зарим нэг хүмүүс мөнгөн дээр гэх янз бүрийн юм ярьдаг би түүнтэй санал нэгддэггүй. Бид чинь ээж аавыгаа, ах дүү нараа, анд найз нараа ямар их хайраар хайрладаг билээ. Цаашлаад энэ дэлхий ертөнцийг бид хайраараа уярааж явдаг. Бид чинь хайраар л уран бүтээлээ туурвиж явдаг хүмүүс шүү дээ.

-Та анхныхаа шүлэг тэрлэсэн үеийг санавал. Яг хэдэн настайгаасаа яруу найргийн ертөнцөд хөл тавьчихваа?

-Би тавдугаар ангид байхдаа анх шүлэг бичиж эхлэсэн. Тэр үед бидний шүлэг ханы самбар дээр л гардаг байлаа шүү дээ. Нэг үгээр хэлэх юм бол бидний хувьд хамгийн том хэвлэл ханы самбар байсан юм. “манай  сургууль, бидний анги “гэх мэт шүлгүүдийг л тухайн үеийн бидний уран бүтээл байлаа. Багш нар маань сайхан шүлэг бичиж гээд л хөөргөдөг байсан юм.

Яруу найргийн өндөр дэвжээнд уралдааны мориор бодох юм бол Сүрэнжав, Бадарч, Цоодол, гээд энэ олон эрчүүдийн тоосонд ганц эмэгтэй дарагдаж явлаа. Эд маань ч намайг тоосондоо дараад үлдээчихсэнгүй. Бүтээж туурвихын их сэтгэлгээгээр л амьдарч явна.

-Таныг “Хүүгийн эцэгт бичсэн захидал” гэсэн яруу найраг алдартай брэнд гэж хэлж болохоор уран бүтээл. Та энэ санаагаа яаж олсон бэ?

- Би газар шороо, нутаг усны талаар уран бүтээлээ тухайн үед туурвиж байсан. Харин хөдөө орон нутгаас надад олон ээжүүдийн захидал ирж байсан юм. Тэд захиандаа энэ санааг олон давхцуулж  байлаа.. Тэгээд л энэ бүтээл маань төрсөн. Анх би гурван настай хүүгээр бичиж, өшөө жоохон томруулаад хоёр гурван янзаар  бичиж байлаа. Гэтэл олон хүнээс наадхаа том болго, цэрэгт явуулсан ч болно, гэсэн шүүмжлэл ирсэн л дээ.

-Сүүлийн үед дөрвөн мөрт бичээд л яруу найрагчид гэж өөрсдийгөө томьёолох залуус цөөнгүй болж. Одоо үеийн шинэ яруу найрагчид таныг залуу байх тэр  үеийнхтэй харьцуулах юм бол?

-Яруу найраг гэдэг бол өөрийн гэсэн үеэ л тодорхойлоно. Яруу найраг бол цаг үеэрээ байдаг. Гэхдээ хэзээч хоцордоггүй. Би одоог хүртэл 17-18 зуны үеийн яруу найргийн талаар хичээл заагаад л явж байна. Сүүлийн үеийн залуус нарийн мэдрэмжтэй болжээ, Бидний үед хаалттай нийгэмтэй засаг төрийг шүүмжилж хамаагүй юм бичиж болохгүй байсан болохоор л түүндээ баригддаг байлаа. Миний зарим шүлгүүд тухайн үед дотоод яамд хадгалагдаад үлдсэн нь ч байдаг. . Одоо ч залуус маань задгай сэтгэдэг болж. Энэ бүхэн ардчилалын л гавьяа юм даа.  Би өөрөө багш хүн болохоороо шавь нараараа л бахархадаг.

-Та одоо сүүлийн үед ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байна

-Шүлэг их тэрлэж байгаа. Зууны шилдэг дуу хийхийг хичээгээд л уран бүтээлээ туурвиж байна даа.

Бидний ярилцлага энд хүрээд өндөрлөсөн юм. Хит дуу гэж байдаг. Харин хит шүлэг гэж сонсоогүй. Гэхдээ яахын аргагүй энэ хүний шүлэг үеийн үедээ уншигдаж хитээр ч хязгаарлагдахгүй гэдэгт маргах хүн үгүй биз 

Г. Отгонтуяа

Шагдарын Дулмаа

Хүүгийн эцэгт бичсэн захидал 

Хорин насныхаа босгон дээр золгон уулзаж танилцсан
Хонгорхон зvрхээрээ анх хайрын бал амталсан
Хvvгийн аав, эрхэм хvн таныг
Хvндэтгэн дурсаж энэхэн захидлыг бичиж байна.
Өнөөдөр хvv чинь арван найм хvрч
Өөртэй чинь адилхан, ханхар эр болжээ.
Эх орондоо тангараг өргөн цэрэгт мордож
Эрийн цээнд хvрч алсын моринд дөрөөлөв.
Яг л энэ өдөр чамайг би дурсаж
Янаг сэтгэлийн хайраар цалгиж явснаа санаж
Залуугийн чинь царайтай ав адилхан хvvгээ харж
Захидал бичиж суунаа хvvгийн аав чамдаа!
Хоёр даалимбан дээлнээс өөр сольж өмсөх хувцасгvй
Хоногтоо л ганцхан олддог “лавшаанаас” өөр хоолгvй
Хотын нэг дvvрэгт ядуухан оюутны амьдрал
Хомсхон байсан цагт чи намайг орхиж
Гэрээр дvvрэн хивстэй баян айлын охиныг
Гэргий болгон аваад алс нvvж билээ
Гэм зэмгvй мөртлөө гуниг зовлон амсаж
Гэнэтхэн бид хоёр хаягдан vлдэж билээ.
“Опель” дугуйны дөрөөнөөс чарлан чарлан зуурч
Ойчиж хоцорсон хvvгээ санаж байна уу чи!
Одоо тvvнээс хойш сар жил өнгөрөн
Орчлон дэлхий эргэсээр олон намрыг vджээ.
Энэ олон жилд хvvгээ чи эргээгvй ээ
Энхрий бяцхан хvvгийнхээ турьхан биеийн тэврээгvй ээ
Элэг нь эмтэрсэн vрийнхээ уйлан гунихыг vзээгvй ээ
Эцгээ гэж дуудах шингэн дуугий нь сонсоогvй ээ
Анх чамайг явахад гуравхан настай байсан ч
Ааваа гэж vгvйлсээр арван хэдэн жил болов.
Аавын зай гэрийн хойморт ханхайн эзгvйрч
Арван таван намартай аанай бас золгов.
Хvнийх болон одож, сэтгэл буруулсан чамд
Хvv чинь саналаа гэж хэлж би зvрхлээгvй ээ
Хvvхнvvд биш бас мөнгө горилон заалдаж
“Хөөрхий” чамайг зовоож нэхэл дагал болоогvй ээ
Сайхан амраг хувирдгийг зvрхээрээ тэгэхэд амсаж
Сартай шөнөдөө нойргvй уйлан суудаг байлаа
Салаа замын уртад цөхрөн хvлээж суугаад
Санаа бодол vймрэн дэн дун явдаг байлаа.
Yvрийн цолмон шиг гоо сайхан бvсгvйтэй ханилсан гэж
Yеийн хvvхнvvд ярихад атаархан хорсож байгаагvй ээ
Yйлээ дагасан сэтгэлдээ зовлон гуниг тээж
Yрээ гэсэн хайраар хvvгээ л гэж явлаа.
Хэдэн хvvхнээс салсан гэж олны яриа сонсоод
Хэлтгий гишгэсэн чамайг өрөвдөн санадаг байлаа
Хээнцэр ганган юманд нvд хууртсаныг чинь бодоод
Хэвтэртээ хvртэл би гомдон уйлдаг байлаа.
Хvний сайхан аавууд vрээ хөтлөн явахад
Миний бяцхан хvv ганцаараа тойрон гvйж
Сайн хvн болно гэж ээждээ эрхлэн хэлээд
Сургуулийнхаа зvг уруу царайтай алхдаг байлаа.
Бид хоёрын амьдралыг хэзээ ч чи мэдээгvй болохоор
Бие сэтгэлээ барьж өдий хvрсэн ч гэсэн
Орчлонд эр хvн болсон хvvгээрээ бахархаж
Одоо би чамд сvvлчийн зурвас бичиж байна.