А.Сүхбат: Бидний үеийн зургаан заан бөхийг урлагийн түвшинд гаргаж ирсэн

2012-11-29 15:47:15 - Спорт

Улсын далай даян аварга, гавьяат тамирчин А.Сүхбаттай ярилцлаа.

-Сайхан өвөлжиж бай­на уу. Таныг Мон­голын бараг бүх хүн та­них учраас хаана юу хийж явааг маш  их со­нирхдог бололтой. Ха­рамсалтай нь өөрөө ерөө­сөө олдохгүй юм. Ашгүй өнөөдөр таарсан дээрээ асуух зүйл бай­на. Дургүйцэхгүй юм байгаа биз дээ?

-Сайхан даа. Одоо би бусдын л адил жирийн амьдарч байгаа боло­хоор хувийн амьдралаа нийтэд тайлагнах шаард­лага бий гэж үү.

-Уг нь ч тийм л дээ. Гэхдээ мэдээллийн хэ­рэгс­лээр өөрийн чинь тухай зөндөө л юм бич­сэн байна. Тэр болгонд та албан ёсоор хариуг нь барихгүй байхыг бо­доход зарим нэг таагүй мэдээллүүд нь ортой ч юм болов уу гэж бодог­дож байна.

-Тэгээд юу гээд бич­чихээв.

-Өө зөндөө зөндөө... Лав л "Элдэв явдал" билүү нэг чөлөөт сонин дээр өөрийг чинь "казак авгай авлаа" гэсэн утга­тай зүйл бичсэн харагд­сан шүү.

-Тиймэрхүү зүйл бич­сэн гэж сонссон. Нэгэн хамтлагийн дуучин гэлүү. Нэрийг нь ч сайн тогтоож амжаагүй. Зайлуул тэр хүүхэд өөрөө "Би ямар ч бөх мөх найзгүй. Тэр талын ч ойлголт байх­гүй шүү дээ" гэж хариулсан байна билээ.

Чөлөөт хэвлэ­лүүд олны танил хүмүүсээр зохион бич­лэг хийж сониноо борлуул­д­гийг бүгд мэддэг болж дээ. Тэр болгоны араас заргалдаад хөөцөлдөөд яв­даг­гүй гүдэс­хэн хэсгийг нь арай ч дэндүү ноолсоор ир­сэн. Одоо нийгэм улам эрүүл­жиж иймэрхүү ёс суртахуунгүй амьдарцгаад­гаа болих байл­гүй дээ. На­майг хангалттай доромжилж, гүтгэ­лээ. Манай казах үндэст­н­үүд үндэс угсаагаа цэвэр ариу­наар нь хадгалж явдаг, хатуу ёс зан­шил, шашинтай ард түмэн. Тэр эмзэг цэг дээр нь намайг гүтгэх далимдаа хат­гана гэдэг наргиан биш шүү.

-Шашин гэснээс өөрөө сүүлийн үед бөө бо­ло­хоор шийдсэн гэв үү. Ер нь ч бишрэл шүтлэггүй бөх гэж үгүй. Болохгүй ч юм юу байхав дээ айн?

-Наадахыг чинь харин сонсоогүй юм байна. Миний хувьд бусдын л адил аливаа шашинд хүндэтгэлтэй ханд­даг төдийхөн. Монголчуудын уламжлалт шашин бөө мөр­гөл бол уул ус, мөнх тэнгэрийг шүтдэг. Гэтэл би болоод ма­най Төв аймгийнхан харин ч нутаг жалга гээд сүйд болц­гоо­доггүйг өөрөө юу эс андахав дээ.

-Нээрэн таны үүсгэн бай­гуулсан "Шонхор" дэвжээнд газар газрын хүүхдүүд суралцдаг. Тэд­ний нэг өнөө жилийн түрүү магнай бөх Бү­рэнтөгсийг та анх гаргаж ирсэн байх аа?

-Тиймээ. Анх над дээр 18 настай өндөр хүү ирж шавь маань болж байлаа. Мэдээж өмнө нь бөхөөр хичээллэж байсан л даа. Манай Бүрэн­төгст бөхийн их олон сайн чанар бий. Наадмаас хойш хэсэг завсарлаж яваад сая Улс тунхагласны нэрэмжит барилдаанд түрүүлж том цолтон гэдгээ харууллаа. Залуу арслан одоо манай дээр хичээллэхээ больсон. Харьяаллын хувьд "Алдар" нийгэмлэгийн бөх болсон.

-Сүүлийн гурван жил дараалан Увс нутгаас түрүү бөх тодорлоо. Үүнд таны хичээл зүтгэл багагүй бий байх. Одоо чинь хаа сайгүй л аймгаасаа сайн бөх тө­рүүлэх гэж хичээж бай­хад энэ талаар та ерөө­сөө боддоггүй байсан гэж үү. Жишээлбэл танай аймгийн харьяат Ө.Даваабаатар харцага, бүр нэг сумын Батмөнх начин гээд олон сайн бөхчүүд байна. Тэднийг яагаад дэмждэггүй юм?

-Нутаг ус гэдэг талаасаа харвал намайг буруутгахыг үгүйсгэхгүй. Миний эрхэм зорилго бол Монгол үндэс­ний бөхийн талбарыг  най­раа­гүй, шударга болгохын төлөө явдаг. Үнэн хүчээ үзээд түрүүлэх, цол авч чадаж байвал аль газрын хэн байх нь ямар хамаатай юм. Тэр бүү хэл энэ наадам чинь монгол туургатны дунд нээлттэй байх ёстой гээд адлагдсан хүн дээ, би.

-Монгол угсаатай гээд гадаадын самбо, жудо­гийн хүнд жингийн бөх­чүүд орж ирээд наадам авчихвал тийм ч таатай биш л байна шүү?

-Тэгэхээр наадмаа алдах­гүйн тулд дотооддоо шудар­гаар өрсөлдөөд илүү сайн суралцахгүй юу. Юунаас нь айгаад байгаа юм. Тэрнээс гадна манай залуучууд өөрс­дөө их спортоор амжилттай хичээллэх хэрэгтэй болно.

-Ингэхэд та тэр жил яагаад гэнэтхэн зодог тайлах огцом шийдвэр гаргасан бэ?

-Ер нь тэр жилийн том жижиг наадмууд дээр бөхчүүд хоорондоо хуйвалдах тохи­рол­цох явдал хэрээс хэтэрч эхэлсэн. Наадмаар олны өмнө 512 жүжигчин жүжиглэж байна гэж бодохоос шал дургүй хүрээд явчихсан юм. Уг нь бидний үеийн "зургаан заан"-ы түрүүлж аварга болохын төлөөх  өрсөлдөөн Монгол бөхийг  нойрноос нь сэрээж урлагийн хэмжээнд хүртэл гаргаж ирсэн юм шүү дээ. Юун нэгэндээ ээлжлэн бууж өгөх. Ёстой гал авал­цахаа алдсан барилдаан өрнөж үзэгчдийг уулга ал­дуулдаг байлаа.

-Өсөхбаяр аваргын хөлд нь орж сүлжээ мэх хийж буй зураг, бичлэг одоо хүртэл байдаг. Өөрийн­хөө барилдааны нуу­цаас одоо жаахан дэл­гэхгүй юу?

-Одоо эргээд бодож бай­хад би үндэсний бөхийн хувьд төрөлхийн авьяастай гэмээр юм уу даа. Шавь нар­таа мэхнээсээ одоо заахаар зарим нь ерөөсөө ойлгогд­доггүй ш дээ. За тэгээд зарим  "хурд хэтрүүлсэн" барилдаа­наа хэрхэн болоод өнгөрс­нийг би өөрөө ч гүйцэд сэтгэж амждаггүй явлаа. Ямар ч байсан эхлээд өрсөлдөгчөө хөдөлгөөнд оруулж замба­рааг нь алдагдуулна. Тэгээд хамгийн түрүүнд гаргасан алдаан дээр нь тохируулж ямар л бол ямар мэх хийх хурд чадамжтай байсан. Намайг хүүхэд байхад аав минь зааж өгсөн хутгаа бол миний үнд­сэн мэх. Хутгааг ямар ч нөхцөл байдлаас баараггүй хийдэг боловч төдийлөн их хэрэглээгүй санагдаж байна.

-Яагаад тэгсэн юм бол?

-Би бөхийн ертөнцөд нэвтэрч өөрийнхөө төлөө л зүтгэсэн. Өөртөө нэр алдар цол, гавьяа шагнал авахын тулд бүхнээ дайчилсан. Гэх­дээ хоолонд хүргэсэн зүлэг ногоон дэвжээ минь урлагтай, гоо сайхан байж өнө удаан оршино гэдгийг үргэлж ухам­сарладаг байсан. Тухайлбал олон түмнийг басамжлах, хэтэрхий спортлог бусаар биеийн галбираа алдах, зөв­хөн давж л байвал дүүрч гээд уйтгартай барилдаан гар­гахыг тэвчиж чаддаггүй юм. Хариагүй байгаа дээрээ  зодог тайлах адын бодол надад нэн түрүүн төрсөн нь үүнтэй ч бас холбоотой.

-Үндэсний бөхийн дүрэмд засвар оруулж, барилцалгүй удсан бө­хөд барьц сонгож да­валц­даг болсныг таны эсрэг зориулж хийсэн арга хэмжээ гэлцдэг. Энэ үнэн үү?

-Бусдад барьцаа сон­гуул­сан тохиолдолд надад давах магадлал хамаагүй багасах нь тодорхой. Би голдуу өөрөө­сөө 40-60 кг илүү жин­тэй бөхчүүдтэй барилддаг байлаа. Гэхдээ бөхийн дүр­мийг миний эсрэгээр өөрчил­сөн гэх баталгаа байхгүй. Харин үндэсний бөхийн холбоо ид барилдаж байх үеийн авах ёстой цолыг минь зургаан жил өгөхгүй унжиж байж өгсөн нь үнэн юм даг.

-Бөхийн холбооны Ням­дорж тэргүүн та хоёрын толхилцоон сая Мөнх­баатар арслангийн сэр­гээ­шийн хэрэг явдал дээ­рээс дахин сэдэр­лээ гэж гадуур бичих боллоо.

-Үндэсний бөх дэх одоо­гийн шударга бус байдал, хавтгайрсан найраа, эрх мэд­лийн элдэв дарангуйлал энэ тэр нь халаа сэлээгүй бөхийн тэргүүнээр ажиллаж буй Ням­дорж гуайтай огт хамаагүй явдал биш. Энэ талаар урьд өмнө нь би наадмын талбай дээр хүртэл лоозун барин эсэргүүцэж явсан. Бидний үзэл бодлын зөрөлдөөн шинэ юм биш. Мөнхбаатар арслан тэр хоёрын явдал бол харин надад ямар ч хамаагүй.

-Гэхдээ бөхийн ертөнц шударга болбол би эргээд зодоглоно гэсэн юм биш үү?

-Ер нь зодог тайлчихсан учраас дахиж барилдуу­лах­гүй гэсэн хууль байхгүй ш дээ. Ямар Японы сумо биш.

-Одоо эргээд барилдана гэхэд өөрийн чинь жин их л бага харагдаж байна шүү. Одоо ер нь хэд байна вэ?

-100 кг орчим л байгаа. Хамгийн ихдээ 120 кг татсан удаа бий. Анх улсын цолонд хүрч байх үедээ 85-аас дээш­гүй л байсан ш дээ.

-Цагаан хоолонд ороод ингэж сайхан хөнгөрөв үү?

-Үгүй ээ үгүй. Бас нэг тийм балай яриа явдаг юм билээ.

-Аваргаа та хаана ямар ажил хийгээд явдаг юм бэ. Олны нүдэнд ерөө­сөө харагдахгүй юм. Монголд байна уу?

-Байж л байгаа ш дээ. Жирийн хувцас өмсчихөөд олны дунд алхаж явахад хү­мүүс ерөөсөө анзаардаггүй байх. Хөдөө цөөн тооны хэ­дэн мал маань байна. Бас Сэлэнгэд тариа тарьдаг бол­сон. Энэ ажлаараа хөдөө байсгээд л явдаг. Бусад үед "Олимп" сургууль дээрээ баг­шаа хийнэ. Манай дээр 14-22 насны хүүхэд залуучууд чөлөөт бөх, жудог голлон хичээллэдэг. Манайхан багаараа энэ төрлүүд дээр хэд хэдэн удаа улсын аварга болцгоолоо.

-Бас нохой тэжээдэг хэвээрээ юу?

-Жинхэнэ монгол банхар олох гэж яваагүй газар байх­гүй. Одооны нохой чинь урдны гарз үүлдрээсээ хон­шоор нь хамаагүй нарийхан болчихсон юм гэнэ. Саявтар Болдсайхан эмчтэй хамт "Мон­­гол нохойны холбоо" байгуулсан. Банхраа ч ол­лоо. Цэврээр нь өсгөж үр­жүүлбэл манай малчдад их хэрэгтэй санж.

-Сонгууль болгоноор л улс төр өөрөөр чинь жаахан оролддог биз. Энэ талаар харин "хөн­гөдсөн" явдал сонсог­дохгүй юм. Аль нэг на­мын гишүүн биш хэвээ­рээ юу?

-Дээр нь уул уур­хайн­хан намайг бас хамтраач гэж их санал тавьдаг. Улс төр, уул уурхай хоёртой орооцолдоод дэмий гэсэн хувийн бодол байдаг юм. Миний улс төрд оролцсон хамгийн том үйл явдал бол С.Зориг агсантай хамт 1990 онд бидний үеийн бөхийн секцний хэдэн хүүх­дүүд туг барин эсэргүүцэл илэрхийлж Төрийн ордныг нэг удаа тойрч билээ. Тэгэхэд би 17-той байлаа.

Одоогийн энэ шинэчлэл өөрчлөлт Монголд шударга ёсыг тогтоох байх гэдэгт их итгэж байгаа.  За одоо зөндөө л удаан ярилцлаа. Ингэсгээд өндөрлөх үү?

-Ганцхан асуулт. Баян­мөнх аваргын хүргэн байхаа больсон тухай...?

-Тиймээ тийм. Баясгалан бид хоёр албан ёсоор са­лаад удаж байгаа. Тэглээ гээд муудалцаж барьсан юм байхгүй. Бидний хооронд хүүхдүүд маань ирж очдог хэвээрээ. Одоо том хүү 16 хүрч байна. Энэ жил бас хүү­тэй боллоо. Би чинь дөрвөн хүү, нэг охинтой боллоо шүү дээ.

-Өө тийм бас нэг юм асуухаа мартчихаж. Говийн нэг малчнаас дөрвөн кг цул алт аваад мөнгийг нь өгөлгүй "луу унжаад" одоо асуугдаж яваа гэсэн байсан?

-Энэ шар сонинуудыг ер нь өөрсдийг нь шүүхэд өгдөг юм уу?. Тийм их алт хадгал­сан малчин нь байгаад надад зүгээр өгөөд явуулчихдаг нь ч юув дээ. Танай сурвалжлагч нар над руу утасдаад ярилц­лага авъя гэхээр нь дандаа цааргалдаг. Тэр л их дургүйг нь хүргэдэг юмаа даа.

-Магадгүй. Зарим үед сайхан илэн далангүй ярилцаж байгаач. Манай уншигчид танд хайртай хэвээрээ л байгаа шүү дээ.

Ж.ГАНГАА

Тус мэдээллийг бусад хэвлэл мэдээллийн байгууллага хуулбарлан нийтлэхийг ХАТУУ хориглоно.

ӨДРИЙН СОНИН-МЭДЭЭ.МН