Өнөөгийн нийгмийн сэтгэл зүйд сөрөг хандлага ихээр бий болж байгаа нь ямар үр нөлөөтэй болох талаар Сэтгэл судлалын үндэсний төвийн үүсгэн байгуулагч, сэтгэл судлаач Б.Ууганцэцэгтэй ярилцлаа.

-Өнөөдөр манай нийгэмд мэдэх, мэдэхгүй юм болгоныг бүгд шүүмжилдэг, сөргөөр харж, бичдэг хүмүүс олширчээ. Уг нь салбар салбарын мэргэшсэн хүмүүс нь дуу хоолойгоо өргөж байвал илүү эрүүл хөрс шороотой, төлөвшсөн, зөв нийгмийг нийтээрээ бий болгох юм шиг санагддаг?

-Өнөөдөр бидний амьдарч байгаа мэдээллийн орчин өмнөхөөсөө эрс өөр болсон. Хүн бүр үзэл бодлоо илэрхийлэх, мэдээлэл түгээх боломжтой болсон нь нэг талаасаа маш том дэвшил. Гэхдээ нөгөө талаас мэдэхгүй зүйлээ мэддэг мэт ярьж, мэргэжлийн асуудлыг мэргэжлийн бус байр сууриас дүгнэж, хүнийг нь шүүмжлэх хандлага нэлээд түгээмэл болсон. Сэтгэл судлалын үүднээс авч үзвэл хүн аливаа мэдээллийг зүгээр нэг хүлээж авдаггүй. Гэхдээ тэр сэтгэл хөдлөлөө шууд бусдыг доромжлох, дайрах, гутаах хэлбэрээр гаргах уу, эсвэл асуудлыг ойлгож, шийдэл хайх хэлбэрээр илэрхийлэх үү гэдэг дээр хүний сэтгэл зүйн боловсрол, өөрийгөө зохицуулах чадвар маш чухал.

Тиймээс эрүүл нийгэм гэдэг нь сөрөг сэтгэл хөдлөл огт байдаггүй нийгэм биш. Харин хүмүүс уур бухимдлаа таньж мэддэг, түүнийгээ зохицуулж чаддаг, асуудлыг хүнээс нь салгаж ярьдаг, өөр үзэл бодлыг тэвчиж сонсдог, шүүмжлэлийг доромжлол болголгүй илэрхийлдэг нийгэм юм. Энэ чадвар хувь хүнд төдийгүй гэр бүл, сургууль, ажлын байр, хэвлэл мэдээлэл, цахим орчинд зэрэг хөгжих шаардлагатай.

-Нийгэмд сөрөг хандлага, байнгын шүүмжлэл ихсээд ирвэл тухайн нийгэмд үзүүлэх сөрөг нөлөө нь юу байх вэ?

-Нийгэмд сөрөг хандлага, байнгын шүүмжлэл давамгайлаад ирэхээр хамгийн түрүүнд хүмүүсийн хоорондын итгэлцэл сулардаг. Хүн “Юу хэлбэл шүүмжлүүлэх бол” гэж болгоомжилж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэхээс зайлсхийж эхэлдэг. Удаан үргэлжилбэл сөрөг хандлага хэвийн мэт болж, бие биенээ буруутгах, алдаа хайх, үл хүндэтгэх харилцаа нэмэгдэнэ. Үүний цаана хүмүүсийн сэтгэл зүйн ядаргаа, бухимдал, “Юу ч өөрчлөгдөхгүй” гэсэн арчаагүй мэдрэмж нэмэгдэх эрсдэлтэй. Мөн сайн зүйлээс илүү алдааг олж хардаг орчин бий болбол хүмүүс санаачилга гаргахаас айж, алдаа гаргахгүйн тулд дуугүй байхыг сонгодог. Энэ нь байгууллага төдийгүй нийт нийгмийн бүтээлч байдал, хөгжлийн хурдад сөргөөр нөлөөлнө.

Тиймээс шүүмжлэл байх нь асуудал биш. Харин шүүмжлэл нь хүнийг буруутгахад бус, асуудлыг ойлгож, шийдэл олоход чиглэх нь чухал. Эрүүл нийгэм гэдэг нь сөрөг зүйл огт ярьдаггүй нийгэм биш, сөрөг асуудлыг ч соёлтой, баримттай, шийдэлтэй ярьж чаддаг нийгэм юм.

-Итгэлцэл алга болсноос болж сөрөг хандлага бий боллоо гэж зарим хүмүүс ярьдаг. Гэтэл юмсыг сөргөөр харж, муулж байхын оронд хүмүүс бие биенээ хүлээн зөвшөөрч ойлгож, хүндэтгэж явах нь зөв биш юм уу. Монгол хүний нөгөө уужим талбиун ухаан хаашаа алсраад байна вэ гэж бүгдээс нь асуумаар?

-Тийм ээ, итгэлцэл буурах нь сөрөг хандлагыг нэмэгдүүлэх нэг хүчин зүйл. Гэхдээ зөвхөн “Итгэлцэл алга болсноос” гэж бүхнийг тайлбарлах нь өрөөсгөл. Итгэлцэл багасах тусам хүн бусдыг сэжиглэх, бурууг хайх, өөрийгөө хамгаалах хандлагатай болдог. Харин энэ нь дахин сөрөг харилцааг бий болгож, итгэлцлийг улам бууруулдаг нэг төрлийн тойрог үүсгэдэг.

Тиймээс бидэнд нэгнийхээ алдааг байнга хайхаас илүү ойлгох, өөр байр суурийг хүлээн зөвшөөрөх, хүнээ хүндэтгэж сурах хэрэгтэй. Монголчуудын уужуу тайван, хүний мууг үздэггүй гэх уламжлалт чанар гэдэг нь аливаа асуудлыг дуугүй өнгөрөөх биш, харин асуудлыг ухаанаар, хүлээцтэй шийдэх хандлага гэж ойлгож болно. Өнөөдөр бидэнд хамгийн их хэрэгтэй зүйл нь хэн нэгнийг буруутгах бус “Би энэ нөхцөлд юу нэмж болох вэ” гэж өөрөөсөө асуух хандлага юм. Нийгмийн уур амьсгал гэдэг эцсийн дүндээ бидний өдөр тутмын үг, үйлдэл, бие биетэйгээ харилцах хандлагаас бүрддэг.

-Нийгэмд бас хар масс гэж их ярьдаг болж. Тэр хар масс гэж хэн бэ. Сошиалд бүдүүлэг, увайгүй, ичгүүргүй хүмүүс өөрсдийгөө анхаарлын төвд аваачиж байгаад элдэв үйлдэл, хандлага дураараа гаргаж байна. Үүнийг нь зарим хэсэг нь эсэргүүцэж “блок” гэдгийг хийх. Заримынх нь дагагчид бүр өсөх юм. Энэ төлөвшилгүй хүмүүс үү, эсвэл хэрэгт дурлаж даган дуурайж байгаа хүмүүс нь төлөвшилгүй хүмүүс үү?

- “Хар масс” гэдэг нэр томьёог сэтгэл судлалын шинжлэх ухаанд хүмүүсийг бүхэлд нь ангилдаг албан ёсны ойлголт гэж үзэхгүй. Ихэвчлэн олон нийтийн дунд шүүмжлэлтэй сэтгэхээс илүү олны хандлагыг дагах, сэтгэл хөдлөлөөр мэдээлэлд хандах, бусдыг даган дуурайх зан үйлийг нийтэд нь нэрлэсэн хэллэг юм. Сошиал орчинд бүдүүлэг, маргаантай, өдөөн хатгасан үйлдэл хийдэг хүн анхаарлын төвд орох нь заавал тэр хүн төлөвшөөгүй гэсэн ганцхан дүгнэлтээр тайлбарлагдахгүй. Учир нь цахим орчинд анхаарал өөрөө урамшуулал болж хувирдаг. Сөрөг сэтгэгдэл, эсэргүүцэл, маргаан хүртэл тухайн хүний харагдацыг нэмэгдүүлж, дагагчийг нь өсгөх тохиолдол бий.

Харин түүнийг дагаж, байнга үзэж, маргалдаж, хуваалцаж байгаа хүмүүс ч өөрийн мэдэлгүй тэр хүний контентыг улам түгээж байдаг. Өөрөөр хэлбэл “Дургүй учраас үзэж байна” гэсэн үйлдэл хүртэл анхаарлын эдийн засагт тухайн хүнийг дэмжсэн үр дүн гаргаж болно. Тэгэхээр энд “Аль нь төлөвшөөгүй вэ” гэж нэг талыг буруутгахаас илүү сонирхолтой зүйл бий. Анхаарал татахын тулд хэтрүүлсэн зан үйл гаргаж байгаа хүн ч, түүнийг эсэргүүцэх нэрээр дахин дахин анхаарал өгч байгаа хүн ч нэг л механизмыг ажиллуулж байна. Тэр нь “анхаарал = урамшуулал” гэсэн механизм.

Харин төлөвшсөн хэрэглэгч гэдэг нь бүхнийг дуугүй өнгөрөөдөг хүн биш. Юуг үзэх, юунд хариу өгөх, юуг үл тоохоо өөрөө сонгож чаддаг хүн. Заримдаа хамгийн хүчтэй эсэргүүцэл нь маргалдах биш, зүгээр л дагахгүй, хуваалцахгүй, үзэлт өгөхгүй байх байдаг.Тиймээс “хар масс” гэж бусдыг бүхэлд нь нэрлэж шошголохоос илүү бид өөрсдөө олон нийтийн мэдээллийн орчинд ямар зан үйлийг урамшуулж байгаагаа анзаарах нь илүү чухал. Сошиалын орчныг зөвхөн контент бүтээгчид биш, түүнийг үзэж, хуваалцаж, сэтгэгдэл бичиж байгаа бүх хүн хамтдаа бүтээдэг.

-Бусдын инээмсэглэл, эерэг хандлага хүмүүст, орчинд халдварладаг гэж бид ярьдаг. Бас бусдын гомдол, уур бухимдал, шүүмжлэл ч мөн бусдадаа халдварладаг гэдэг. Энэ байдлыг сэтгэл судлалын шинжлэх ухаанаар тайлбарлавал та юу гэж хэлэх вэ?

-Тийм ээ, сэтгэл судлалд үүнийг сэтгэл хөдлөлийн халдварлалт гэж тайлбарладаг. Хүн бусдын сэтгэл хөдлөл, нүүрний хувирал, дууны өнгө, үг хэллэг, зан үйлээс ухамсаргүйгээр суралцаж, өөрийн сэтгэл хөдлөлдөө нөлөөлүүлдэг.

Тиймээс инээмсэглэл, эелдэг харилцаа, талархал нэг хүнээс нөгөөд дамжиж эерэг уур амьсгал бүрдүүлдэгтэй адил уур бухимдал, гомдол, байнгын шүүмжлэл ч орчиндоо тархдаг. Ялангуяа гэр бүл, ажлын хамт олон, найз нөхөд, цахим орчин зэрэг ойр харилцааны орчинд энэ нөлөө илүү хүчтэй.Нийгмийн уур амьсгал гэдэг хаа нэгтээгээс бий болдог зүйл биш. Бидний өдөр бүр бие биедээ дамжуулж байгаа сэтгэл хөдлөл, үг, үйлдлээс бүрддэг. Тиймээс хүн бүр “би энэ орчинд ямар мэдрэмж, ямар хандлага нэмж байна вэ?” гэдгээ анзаарах нь өөрөө нийгмийн сэтгэл зүйн хариуцлага юм.

-Ер нь нийгэм дэх хэт сөрөг, хэт эерэг хүмүүстэй бид яаж харьцах вэ. Ялангуяа хүүхэд залуус энэ талаар сайн мэдлэггүй, мэддэггүйгээсээ харилцааны зөрчилд өртдөг тал бий?

-Хэт сөрөг ч бай, хэт эерэг ч бай хүнийг шууд “зөв, буруу” гэж дүгнэхээс илүү тухайн хүний хандлага бидэнд хэрхэн нөлөөлж байгааг ойлгох нь чухал. Сөрөг хүнтэй харилцахдаа түүний бухимдлыг өөртөө авахгүй, асуудлыг нь сонсох боловч тэр сөрөг хандлагад нь автахгүй байх хэрэгтэй. Харин хэт эерэг хүнтэй ч бодит асуудлыг үгүйсгэхгүйгээр харилцах нь зөв. Ялангуяа хүүхэд, залуус “Бусдын сэтгэл хөдлөл бол миний сэтгэл хөдлөл биш” гэдгийг ойлгож, хил хязгаараа тогтоож сурах нь чухал. Хэн нэгэн уурлаж байна гэдэг нь заавал би буруутай гэсэн үг биш. Хэн нэгэн намайг шүүмжилж байна гэдэг нь миний үнэ цэнийг тодорхойлохгүй.

Тиймээс харилцааны зөрчлөөс зайлсхийхийн тулд сонсох, ойлгох, хүндэтгэхийн зэрэгцээ шаардлагатай үед “Би үүнтэй санал нийлэхгүй байна”, “Ингэж харилцах нь надад тохиромжгүй байна” гэж тайван хэлж сурах хэрэгтэй. Эцсийн дүндээ сэтгэл зүйн боловсрол гэдэг нь зөвхөн өөрийн сэтгэл хөдлөлийг ойлгох биш, бусдын сэтгэл хөдлөлийг хүндэтгэхийн зэрэгцээ өөрийгөө түүнээс хамгаалж, эрүүл харилцааны хил хязгаараа хадгалж сурах чадвар юм.

-Нийгмийн сэтгэл зүйн ийм бухимдал стресстэй уур амьсгалыг зөөллөж эерэг, зөв байлгахын тулд хувь хүмүүс өөрсдөөс шалтгаалж юуг хийж хэрэгжүүлэх вэ?

-Нийгмийн уур амьсгалыг нэг хүн дангаараа өөрчилж чадахгүй ч өөрийн харилцаа, үг, үйлдлээс эхэлж чадна. Сэтгэл судлалын үүднээс хамгийн энгийн бөгөөд үр дүнтэй зүйл бол сөрөг хандлагыг автоматаар цааш нь дамжуулахгүй байх юм. Бухимдсан үедээ шууд хариу өгөхгүй түр азнах, хүнийг нь биш асуудлыг нь ярилцах, мэдэхгүй зүйл дээрээ дүгнэлт хийхгүй байх, бусдыг доромжлохгүйгээр санал нийлэхгүй байгаагаа илэрхийлэх хэрэгтэй. Мөн сошиалд юунд анхаарал өгч, юуг хуваалцаж байгаагаа сонгох нь чухал. Учир нь бидний үзэлт, лайк, сэтгэгдэл хүртэл ямар төрлийн зан үйлийг нийгэмд урамшуулж байгаад нөлөөлдөг.

Үүний зэрэгцээ сайн зүйлийг олж харах, талархлаа илэрхийлэх, бусдын хийсэн зөв зүйлийг хүлээн зөвшөөрөх, ойр хүмүүсээ сонсох зэрэг энгийн үйлдэл эерэг сэтгэл хөдлөлийг мөн адил дамжуулдаг.Тиймээс “Нийгэм хэзээ өөрчлөгдөх вэ” гэж хүлээхээс илүү “Би өнөөдөр энэ орчинд ямар хандлага нэмж байна вэ” гэж өөрөөсөө асуух нь хамгийн зөв эхлэл. Эерэг нийгмийн сэтгэл зүй том урианаас биш, өдөр тутмын жижиг боловч давтагдсан зөв харилцаанаас бий болдог.

-Ард түмнээ соён гэгээрүүлэхэд төр засгаас ямар бодлого хэрэгжүүлвэл зохистой байх вэ. Сэтгэл судлаач хүний хувьд зорьж тэмүүлж, хийж хэрэгжүүлж байгаа ажлууд үүнд чиглэдэг байх. Ялангуяа нийгмийн сэтгэл зүйг ажиглаж, анализ хийж байдаг мэргэжилтний хувьд танд хэлэх, зөвлөх зүйл байна уу?

-Төр засгийн бодлого зөвхөн эдийн засаг, дэд бүтэц, хууль эрх зүйн асуудлаар хязгаарлагдахгүй, иргэдийн сэтгэл зүйн боловсрол, нийгмийн харилцааны соёлыг хөгжүүлэхэд чиглэх шаардлагатай гэж би боддог. Соён гэгээрэл гэдэг нь хүмүүст “ингэж бод” гэж заах биш, харин зөв мэдээллийг ялгах, шүүмжлэлтэй сэтгэх, бусдыг хүндэтгэх, сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах, хариуцлагатай сонголт хийх чадварыг нь дэмжих явдал. Ялангуяа хүүхэд, залуусын сэтгэл зүйн боловсролыг сургуулийн орчинд системтэй хөгжүүлэх, эцэг эхийн боловсролыг дэмжих, цахим орчны зөв хэрэглээ болон мэдээллийн боловсролыг нэмэгдүүлэх, шинжлэх ухаанч мэдлэгийг олон нийтэд ойлгомжтой хэлбэрээр хүргэдэг мэргэжлийн тогтолцоо хэрэгтэй. Мөн төр иргэдтэйгээ хэрхэн харилцаж, асуудлыг хэрхэн тайлбарлаж, санал зөрөлдөөнийг хэрхэн шийдэж байгаа нь нийгэмд үлгэр болдог.

Бид өөр өөр үзэл бодолтой байсан ч хүний эрх, хүндлэл, шударга байдал, хариуцлага, мэдлэг боловсрол, хамтын сайн сайхан гэсэн нийтлэг үнэт зүйлс дээрээ нэгдэж чаддаг байх нь чухал. Сэтгэл судлаач хүний хамгийн том үүрэг хүмүүсийг өөрийгөө болон бусдыг илүү сайн ойлгодог болгоход хувь нэмрээ оруулах явдал юм. Эрүүл нийгмийг зөвхөн төр бий болгохгүй, зөвхөн хувь хүн ч бий болгохгүй. Төр нь зөв орчин, бодлого, тогтолцоог бүрдүүлж, мэргэжлийн салбар нь мэдлэгээр хангаж, иргэн бүр өдөр тутмын харилцаагаараа түүнийг хэрэгжүүлж байж нийгмийн сэтгэл зүй өөрчлөгдөнө. Бидний зорилго бүгд ижил бодолтой болох биш, харин өөр өөр бодолтой байсан ч нэг нийгэмд хүндэтгэлтэй, уужуу, хариуцлагатай хамтдаа амьдарч чаддаг болох явдал юм.

ЭХ СУРВАЛЖ: ӨДРИЙН СОНИН

Б.НАНДИНЦЭЦЭГ