Д.Мөнх-Эрдэнэ: Цэцийн үйл ажиллагааг шинэчлэх цаг болсон

Aдмин / Хууль

Хуульч Д.Мөнх-Эрдэнэтэй ярилцлаа.


-Та ҮХЦ-д мэдээлэл гаргажээ. Үндсэн хуульд нийцээгүй Цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн зарим заалтыг хүчингүй болгуулахаар хандсан байна. Үндсэн хуульд нийцээгүй ямар хуулийн заалтууд байна вэ?

-Үндсэн хуулийн Цэц бол манай улсын амин чухал хууль, хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах баталгаа, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын илэрхийлэл Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавьж, түүнийг зөрчсөн тухай маргааныг хянан шийдвэрлэдэг Үндсэн хуулийн шүүх, Үндсэн хуулийн байгууллага. Тийм ч учраас хараат бус, бие даасан байдлыг нь хангах зорилгоор УИХ, Ерөнхийлөгч, Улсын дээд шүүхээс төлөөллийг нь ханган тэнцүү тоогоор буюу тус бүр гурван хүнийг нэр дэвшүүлэн, нийт есөн гишүүн томилдог. Гэтэл УИХ-аас 1997 онд баталсан “Үндсэн хуулийн Цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн гурав дахь хэсгийн “Цэцийн хуралдаанд оруулахаар маргаан үүсгэн шалгасан бүх асуудлыг анхлан шийдвэрлэх хуралдааныг таван гишүүний бүрэлдэхүүнтэй хийнэ” хэмээн хуульчилж, улс орны язгуур эрх ашигтай холбоотой олон чухал асуудлыг Цэц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ бус, харин нийт есөнгишүүний гуравны нэгийн саналаар шийдвэрлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлсэн байна. Энэ заалтыг Үндсэн хуульд нийцэхгүй, зөрчсөн гэж үзэж мэдээлэл гаргасан. Хэдийгээр хуулийн дээрх заалтад “анхлан шийдвэрлэх” гэж заасан боловч хууль тогтоомж Үндсэн хуульд нийцсэн буюу нийцээгүй тухай Дунд суудлын хуралдаанаас гаргасан дүгнэлтийг УИХ хүлээж авснаар тухайн асуудал эцэслэн шийдвэрлэгдэж буй нь ийнхүү дүгнэх үндэслэл болж байгаа.

-Тодруулбал?

-Цэц есөн гишүүнээс бүрдэхээр Үндсэн хуульд заасаар байтал Дунд суудлын хуралдаанд оролцсон таван гишүүний гурван гишүүнийх нь саналаар маргааныг хянан шийдвэрлэх, уг хуралдаанд оролцоогүй Цэцийн бусад дөрвөн гишүүний байр суурь, санал, дүгнэлт тухайн маргааныг шийдвэрлэхэд огт хамаагүй, нөлөөлөхгүй зохицуулалт нь төрийн үйл ажиллагаанд баримтлах ардчилсан ёс, шударга ёс, тэгш байдал, хууль дээдлэх зарчмуудыг ч зөрчсөн. Нөгөө талаас, хуулийн уг зохицуулалт нь Үндсэн хуулийн шүүхийн хараат бус, бие даасан байдлыг хангах зорилгоор төрийн эрх мэдлийн салаа мөчрүүд болох бусад засаглалаас нэр дэвшүүлэн томилуулдаг Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалыг ч ноцтой зөрчсөн байна. Уг заалтын улмаас Дунд суудлын хуралдаанд оролцоогүй Цэцийн бусад гишүүн Үндсэн хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлэх боломжгүй болж, бүрэн эрх нь хязгаарлагдаж байна.

-Маш чухал шийдвэрийг гаргахад Цэцийн есөн гишүүнээс дөрвөн гишүүн нь огт оролцох боломжгүй байгаа явдлыг цаашид хэрхэвч давтаж, хүлээн зөвшөөрч болохгүй гэж үзэж байгаагаа илэрхийлсэн байна лээ. Жишээ нь, ямар шийдвэрүүд вэ?

-Ганц жишээ хэлье. УИХ-ын сонгуулийг олонхын (мажоритар), хувь тэнцүүлсэн (пропорционал) холимог тогтолцоогоор явуулах Сонгуулийн тухай хуулийн холбогдох заалтыг Үндсэн хуульд нийцээгүй хэмээн дүгнэсэн Цэцийн таван гишүүн оролцсон Дунд суудлын хуралдааны дүгнэлтийг 2016 оны УИХ-ын ээлжит сонгууль явагдахаас хоёр сарын өмнө 2016 оны дөрөвдүгээр сарын 22-ны өдөр гаргасан.Тухайн үеийн УИХ уг шийдвэрийг хэдхэн хоногийн дараа буюу тавдугаар сарын 4-ний өдөр хүлээн зөвшөөрч, цаашид Монгол Улсад парламентын сонгуулийг гагцхүү мажоритар тогтолцоогоор зохион байгуулахаас өөр аргагүйд хүрсэн. Хэдийгээр хуульд Цэцийн гишүүд эрх тэгш байхаар заасан боловч энэ мэт тохиолдолд тухайн хуралдааны бүрэлдэхүүнийг Цэцийн дарга томилох хуулийн зохицуулалт нь ихээхэн хардлага, ойлгомжгүй байдлыг бий болгож байна. Төрийн эрх мэдлийн үндэс ард түмний сонгох, сонгогдох эрхтэй холбоотой энэ мэт чухал шийдвэрийг гаргахад Цэцийн есөн гишүүнээс дөрвөн гишүүн нь огт оролцох боломжгүй байгаа явдлыг цаашид бид хэрхэвч давтаж, хүлээн зөвшөөрч болохгүй гэж үзэж байгаа юм.

-Монгол Улсад парламентын сонгуулийг гагцхүү мажоритар тогтолцоогоор зохион байгуулахаас өөр аргагүйд хүргэсэн гэж мэдээлэлдээ дурдсан байсан. Энэ тухайд?

-Манай Үндсэн хуульд сонгуулийн систем буюу олонхийн, хувь тэнцүүлсэн, эсхүл тэдгээрийн холимог гэх мэт ямар тогтолцоогоор зохион байгуулах талаар огт заагаагүй. Харин сонгууль зохион байгуулахад баримтлах суурь зарчим, иргэдийн эрхийг хуульчилж өгсөн байдаг. Тухайлбал, Үндсэн хуулийн Хорин нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт “УИХ-ын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно” гэж заасан. Гэтэл “шууд сонгох” эрхийн үндсэн дээр гэж бичсэнийг л мушгиад хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог Үндсэн хуульд нийцэхгүй гэж шийдсэн нь буруу. Энэ үнэхээр буруу шийдвэр байсан. Шууд сонгоно гэдэг нь үнэндээ АНУ-д Ерөнхийлөгчөө сонгоход хэрэглэдэг, иргэдийн өмнөөс шийдвэр гаргадаг электорат /сонгогчид/ маягийн тогтолцоог ашиглахгүй л гэсэн санаа юм.

-Цэц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ шийдвэр гаргаагүй нөхцөлд ямар сөрөг үр дагаварт хүрэх вэ?

-Цэц бол Үндсэн хуулийн байгууллага. Гэтэл өнөөдөр хүчин төгөлдөр үйлчилж буй хууль, эрх зүйн орчны хүрээнд дийлэнх тохиолдолд Цэц нь Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих үндсэн чиг үүргээ Дунд суудлын хуралдаанд оролцсон таван гишүүний олонхи буюу гурван гишүүний саналаар хэрэгжүүлэхээр байна. Хууль тогтоомж, зарлиг, Засгийн газрын тогтоол зэрэг улс, орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжил, хүний эрх, эрх чөлөөтэй шууд холбоотой эрх зүйн актуудыг Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх тухай шийдвэрийг Цэцийн бүрэлдэхүүний цөөнхийн саналаар гаргах боломж хууль зүйн хувьд нээлттэй байгаа нь “захиалгаар” ажилладаг хэмээх улс төрийн хардлага, сэрдлэгийг дэвэргэж, нийгмийг эмх замбараагүй байдалд түлхэх аюултайг ч анхаарах шаардлагатай байна. Өөрөөр хэлбэл, Цэц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хянан хэлэлцэж, шийдвэр гаргаагүй нөхцөлд тухайн шийдвэрийн “хууль ёсны шинж чанар” алдагдаж болзошгүй.

-Үндсэн хуулийн бусад байгууллага болох УИХ, Засгийн газар, Улсын дээд шүүхийн хувьд байдал ямар байдаг вэ?

-Үндсэн хууль, бусад хууль, журмаар УИХ, Засгийн газрын хуралдааны ирц, шийдвэр гаргах саналын хамгийн бага хувийг тогтоож өгсөн бөгөөд бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хуралдаж, шийдвэр гаргахыг хязгаарлаагүй байдаг. Улсын дээд шүүхийн Эрүү, иргэн, захиргааны хэргийн танхимуудын хувьд шүүн таслах ажлын төрлөөр дагнан үйл ажиллагаа явуулж байгаа тул адилтгаж үзэх учиргүй юм. Нэмж хэлэхэд, Үндсэн хуулийн бусад байгууллага болох УИХ, Засгийн газрын шийдвэрийг нийт бүрэлдэхүүнийх нь гуравны нэгийн саналаар гаргах эрх зүйн орчныг бүрдүүлж болохгүй нь тодорхой. Энэ тохиолдолд УИХ-аас баталсан хууль, Засгийн газрын тогтоолыг хууль ёсны хэмээн хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй болно. Гэтэл Цэцийн хувьд үүнтэй ижил нөхцөл байдал үүсчихээд байгааг л засах учиртай болчихоод байна.

-Бусад улсын жишээнээс дурдвал?

-Үндсэн хуулийн шүүхийн хяналтыг хэрэгжүүлж буй улс орнуудын жишгээс АНУ болон ХБНГУ-ын хоёр жишээг товчхон хэлье. АНУ-ын Дээд шүүх Үндсэн хууль зөрчсөн тухай маргааныг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хэлэлцэж, шийдвэрлэдэг. Хэрэв тус улсын иргэдийн эрх, эрх чөлөө, амьдрал, хувь заяатай холбоотой хамгийн чухал асуудлуудыг Дээд шүүхийн есөн шүүгч нь бус, харин таван шүүгч оролцсон хуралдаанаар буюу уг хуралдаанд оролцсон шүүгчдийн олонхийн санал (гурван шүүгчийн санал)-аар шийдвэрлэдэг бол тухайн шийдвэрийн хууль ёсны байх шаардлага хангагдахгүй, ихээхэн эргэлзээтэй нөхцөл байдал үүсэх нь тодорхой шүү дээ. ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх тус бүр найм, нийт 16 шүүгч бүхий хоёр танхим /Erster Senat, Zweiter Senat/-тай бөгөөд 1 дүгээр танхим нь Үндсэн хуулиар баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн байж болзошгүй болон шүүхээс Үндсэн хуульд нийцээгүй, харшилсан гэж үзэж ирүүлсэн хэрэг, маргааныг харьяалан шийдвэрлэдэг бол 2 дугаар танхим нь төрийн эрх мэдэл хоорондын чиг үүргийн хуваарилалт, Холбоо, муж улсын хооронд үүссэн маргаан, улс төрийн намыг хориглох, сонгуулийн болон төрийн үйл ажиллагаатай холбоотой бусад маргааныг хянан шийдвэрлэдэг байна. Өөрөөр хэлбэл, тус улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн хоёр танхим нь манай Улсын дээд шүүхийн Эрүү, иргэн, захиргааны хэргийн танхимтай адил дагнасан шүүхийн шинжтэй бөгөөд өөр, өөрийн харьяалах Үндсэн хууль зөрчсөн тухай маргааныг эцэслэн шийдвэрлэдэг байна.

ӨДРИЙН СОНИН БАЗАРРАГЧААГИЙН НОМИН-ЭРДЭНЭ

image


Сэтгэгдэл

Зочин [103.57.94.48] 2021-09-03 12:41:01

Бөгс Одбаяр тэтгэвэрийг насны орон тоо бөглөгч нараасаа юуны өмнө салаад сайн ном уншуулж сан тавиулахгүй бол үе үеийн намын тавиул бирдүүдээс болоод их бузартсан газар.

Зочин [139.5.216.112] 2021-09-02 23:58:19

Зөв. Цаг нь болсон.

Byh Mongolchyyd ylamjlalt Mongol yos judagaar sinechlegdeh heregtei bolj baina!!!! [148.60.92.227] 2021-09-02 23:40:40

yum l bolbol sinechleh chag ni bolson ch geh sig (chi eeree sinechlegdeh bolson bis yy?....hyn ni sinechlegdej baij)alban baigyylaga kampaini sinechlegdeh baih syy!soyoliin hybisgal gedeg sig eersdee sinechlegdeh heregtei!!!!Hyneen sinechleh heregtei!!!byyr bagaas ni dynd syrgyylias syrgaltand nebtryyleh heregtei!!!Mongol yos haana bna!enyyniig tygee,hyramtluul!Mongol eh ornoo hairla?....gazar soroogoon deedlen hyndetgej yyl ysaan syt!!!!!

zochin [202.55.188.90] 2021-09-02 23:46:44

niitlelei ymr ch hmaralgu yum hutsah yumaa

Зочин [192.82.81.232] 2021-09-02 17:55:41

Цэцийн зарим гаруудыг Хуулийн ТМС тегссен гэж мен ч оновчтой хэлсэн шvv!! Ийм оносон нэр томьео ойрд гараагvй байхаа !! Ккк.

зочин [202.126.90.73] 2021-09-02 17:00:26

Хугацаа нь дуусаад 2 жил болж байгаа Д. Солонго шэж авгайг тэтгэвэрт нь гаргаачээ одоо хүртэл цэцдээ байж л байна энэ хүнд хууль үйлчлэхгүй орны хүнийг нь томилдоггүй ямар дархан эрхтэй хүн байнаа. Бас Хөх Хотод консулаар явуулах сураг байсан Ямар гавьяа байгуулсан гэж гадаад томилолт авч байгаа юм болоо

Зочин [122.201.26.172] 2021-09-02 15:38:36

Хөгшин эмгэний хормой зуурч амьдралаа залгуулдаг арчаагүй Мөнх-Эрдэнэ Цэцийн талаар мэдэхгүй ээ. Аавын нэрийг бас барьж амь зогооно. Мэдлэггүй, муу аргаар амьдарч ирсэн бүтэхгүй гар.

Зочин [66.181.161.124] 2021-09-02 18:37:22

Сайн эцгийн, сайн хүү. Атаархлыг бүү тоо! Урагшаа.

Зочин [122.201.23.219] 2021-09-02 18:35:24

Эрдэнэтийн 49%-ийн талаар анх хэлсэн, ярьсан нь яг л үнэн байсан. Тэгэхэд мундаг, шударга хуульч гэдгийг нь мэдсэн. Одоо ингэж үнэн хэлэх хуульч ховор доо.

Зочин [122.201.23.219] 2021-09-02 18:32:59

Арчаагүй гарууд шүү. Зохиогоод л дайрч байна. Манай дарга шударга, мундаг хуульч даа. Нийслэлд ажилладаг байхдаа ёстой туушиндаж байсан.

Зочин [202.126.89.6] 2021-09-02 13:21:27

Энэ м Залуу маш зөв асуудал хөндсөн байна. Нээрээ л чухал асуудлыг дунд суудлын хуралдаан гэж өалай юмаараа шийддэг шдээ

иргэн [122.201.31.34] 2021-09-02 13:06:41

Бүгдийг Ерөнхиылэгтэын цуг солисон дээр .!!!!!@бүгд адилхан шүүдээ нэг лгарын бүтээгдэхүүнүүд!!!!!!@

Зочин [122.201.23.219] 2021-09-02 13:02:53

Зөв ярьжээ. Сайн байна.

Зочин [64.119.24.249] 2021-09-02 11:27:12

ман аас гараад эргээд уйлж гуйгаад орсон энэ нөхөр мэдэхгү э

Зочин [122.201.23.219] 2021-09-02 18:44:54

МАН-ын гишүүн ч бурууг нь ингээд хэлчих хүн ховор болжээ. Сайн байна.

зочин [66.181.166.171] 2021-09-02 13:20:33

Чинийхээр тэгээд Үндсэн хуулийн цэцийн 9 гишүүний 4 нь байхгүй байхад шийдвэр гаргаад байх нь зөв үү тэ? Энэ шийдвэрээс чинь болоод иргэдийн сонгох, сонгогдох эрх хүртэл зөрчигдөж байна л гэж хэлсэн байна. Юу нь чамд тэгж таалагдахгүй байна тролл минь.

Good [66.181.161.124] 2021-09-02 13:05:07

Хахаха ... Зөв зүйл ярьсан хүн рүү худал, үнэн яриад дайрах гэж байна уу! Сайн ярьсан байна. Нам мам хамаагүй, шударга ёсны төлөө ярих хэрэгтэй.

Зочин [122.201.23.219] 2021-09-02 12:58:54

Хуцна биз!!! Наад нөхөр чинь хэн нэгнийг гуйдаг хүн биш ээ. Нам нь харин гуйгаад орсон байх шүү. Хэлэх үгээ хэнд ч хэлчихдэг залуу.

Зочин [64.119.17.31] 2021-09-02 11:21:06

ҮХЦ-д бөгс базагч Одбаяр, гэмт хэрэгтэн Сугар, хөөрөгний наймаачин Жанцан, хуулийн ТМС төгссөн баахан новшнууд байхад яаж зөв шийдвэр гаргах вэ дээ.


19 сэтгэгдэл байна
1000 тэмдэгт оруулах үлдлээ.
Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд Medee.MN хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.
19 сэтгэгдэл байна
Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд Medee.MN хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.